{"id":12335,"date":"2023-06-13T06:00:00","date_gmt":"2023-06-13T03:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/rockvell.com\/?p=12335"},"modified":"2023-06-13T02:02:45","modified_gmt":"2023-06-12T23:02:45","slug":"az%c9%99rbaycan-iqtisadiyyati","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rockvell.com\/?p=12335","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"has-medium-font-size\"><strong>Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan uzun m\u00fcdd\u0259t Rusiyan\u0131n m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259sind\u0259 oldu\u011fundan onun iqtisadiyyat\u0131 ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130-nin vahid xalq t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 kompleksinin t\u0259rkib hiss\u0259si kimi formala\u015fm\u0131\u015f v\u0259 onun strukturu tamamil\u0259 h\u0259min \u00f6lk\u0259nin iqtisadiyyat\u0131n\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131nda neft sektoru apar\u0131c\u0131 m\u00f6vqey\u0259 sahib olub. Az\u0259rbaycan Demokratik Respublikas\u0131n\u0131n (ADR) f\u0259aliyy\u0259td\u0259 oldu\u011fu 23 ayl\u0131q d\u00f6vr\u0259 aid olan geni\u015f ara\u015fd\u0131rma m\u00f6vzular\u0131 aras\u0131nda t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, bu c\u00fcmhuriyy\u0259tin iqtisadi tarixi, xarici-ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259ri, b\u00fcdc\u0259 siyas\u0259ti haqq\u0131nda y\u0131\u011fcam, d\u0259rin ara\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f materiallara rast g\u0259lm\u0259k olmur. Bununla bel\u0259, respublikan\u0131n sahib oldu\u011fu iqtisadi imkanlar, f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u0259zi materiallar toplamaq m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. H\u0259min materiallar ADR-in iqtisadi f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 az da olsa t\u0259s\u0259vv\u00fcr yaratma\u011fa imkan verir.<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-large is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/rockvell.com\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/azerbaijan-eurasia-isometric-business-economy-growth-country-with-map-and-finance-condition-vector-T1JNT2-transformed-edited.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-12337\" width=\"600\" srcset=\"https:\/\/rockvell.com\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/azerbaijan-eurasia-isometric-business-economy-growth-country-with-map-and-finance-condition-vector-T1JNT2-transformed-edited.jpeg 1300w, https:\/\/rockvell.com\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/azerbaijan-eurasia-isometric-business-economy-growth-country-with-map-and-finance-condition-vector-T1JNT2-transformed-edited-300x188.jpeg 300w, https:\/\/rockvell.com\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/azerbaijan-eurasia-isometric-business-economy-growth-country-with-map-and-finance-condition-vector-T1JNT2-transformed-edited-1024x640.jpeg 1024w, https:\/\/rockvell.com\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/azerbaijan-eurasia-isometric-business-economy-growth-country-with-map-and-finance-condition-vector-T1JNT2-transformed-edited-768x480.jpeg 768w, https:\/\/rockvell.com\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/azerbaijan-eurasia-isometric-business-economy-growth-country-with-map-and-finance-condition-vector-T1JNT2-transformed-edited-360x225.jpeg 360w\" sizes=\"(max-width: 1300px) 100vw, 1300px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n<p>ADR h\u00f6kum\u0259tinin Az\u0259rbaycanda h\u0259yata ke\u00e7irdiyi iqtisadi f\u0259aliyy\u0259t \u0259sas\u0259n 1919-cu ild\u0259 daha \u0259h\u0259miyy\u0259tli olmu\u015fdur. H\u0259m bu ilin b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 c\u00fcmhuriyy\u0259t d\u00f6vr\u00fcn\u0259 daxil olmas\u0131, h\u0259m d\u0259 h\u00f6kum\u0259tin strukturlar\u0131n\u0131n tam formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 bir s\u0131ra islahatlar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 imkan yaratm\u0131\u015fd\u0131r. 1919-cu ild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t b\u00fcdc\u0259si 665 milyon manata b\u0259rab\u0259r olmu\u015fdur. Bunun b\u00f6y\u00fck hiss\u0259si neft sat\u0131\u015f\u0131ndan \u0259ld\u0259 edil\u0259n g\u0259lirl\u0259rd\u0259n v\u0259 tutulan m\u0259nf\u0259\u0259t vergisind\u0259n daxil olmalar t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. B\u00fcdc\u0259ni formala\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas m\u0259nb\u0259 g\u0259lir vergisi idi. 1919-cu ild\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 m\u0259nf\u0259\u0259t vergisinin d\u0259r\u0259c\u0259si 30 faiz\u0259 b\u0259rab\u0259r olmu\u015fdur. B\u00fcdc\u0259 daxilolmalar\u0131nda ikinci m\u00fch\u00fcm m\u0259nb\u0259 \u015f\u0259rab, t\u00fct\u00fcn v\u0259 x\u00fcsus\u0259n neft m\u0259hsullar\u0131ndan al\u0131nan aksiz vergisind\u0259n ibar\u0259t idi. Bunlarla b\u0259rab\u0259r, b\u00fcdc\u0259nin 100 milyon manatl\u0131q hiss\u0259sini &nbsp;g\u00f6mr\u00fckd\u0259n, 15 milyon manat\u0131n\u0131 is\u0259 azad ticar\u0259t, y\u00fck, s\u0259rni\u015fin da\u015f\u0131nmas\u0131ndan toplanan r\u00fcsum t\u0259\u015fkil edib. M\u0259hdud imkanlar\u0131 olan b\u00fcdc\u0259nin \u00e7ox hiss\u0259si \u0259m\u0259k haqlar\u0131n\u0131n verilm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259ldilirdi. H\u00f6kum\u0259t az da olsa b\u00fcdc\u0259d\u0259n t\u0259hsil \u00fc\u00e7\u00fcn 30 milyon, h\u0259rbi x\u0259rcl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn 80 milyon manat v\u0259sait ay\u0131ra bilmi\u015fdi. ADR qurulana q\u0259d\u0259r ba\u015f ver\u0259n m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r s\u0259b\u0259bind\u0259n &nbsp;\u00e7oxlu ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. B\u00fcdc\u0259d\u0259n t\u0259xmin\u0259n 130 milyon manat m\u0259hz bu \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131qlar\u0131n aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edildi. Neft s\u0259nayesi n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmasa, 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan daha \u00e7ox aqrar \u00f6lk\u0259 olub. Az\u0259rbaycanda h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 iribuynuzlu mal-qaran\u0131n say\u0131 1 milyon ba\u015f, atlar\u0131n say\u0131 150 min ba\u015f, cam\u0131\u015flar\u0131n say\u0131 300 min ba\u015f, d\u0259v\u0259l\u0259rin say\u0131 12 min ba\u015f, qoyunlar\u0131n v\u0259 ke\u00e7il\u0259rin say\u0131 1,5 milyon ba\u015fa \u00e7at\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259r bir d\u00f6vl\u0259tin \u0259sas iqtisadi atributlar\u0131ndan biri t\u0259bii ki, onun milli valyutas\u0131d\u0131r. Az\u0259rbaycan\u0131n milli valyutas\u0131 olan manat m\u0259hz 1919-cu ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 t\u0259dav\u00fcl\u0259 burax\u0131l\u0131b. \u0130lk \u0259skinazlar 25, 50, 100 v\u0259 250 manatl\u0131q olmu\u015fdur. Bir q\u0259d\u0259r sonra manat\u0131n daha b\u00f6y\u00fck 500-l\u00fck \u0259skinas\u0131 emissiya edilib. Az\u0259rbaycan birjalar\u0131nda pullar\u0131n m\u0259z\u0259nn\u0259l\u0259rin\u0259 diqq\u0259t yetirdikd\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, manat\u0131n kursu apar\u0131c\u0131 valyutalara nisb\u0259t\u0259n \u00e7ox a\u015fa\u011f\u0131 olub. M\u0259s\u0259l\u0259n, 1919-cu ild\u0259 100 rublluq \u201cRomanovlar\u201d 350 manat, 1 ingilis funt-sterlinqi 315 manat, 1 Amerika dollar\u0131 280 manat, Fransa frank\u0131 10 manat, \u0130taliya lir\u0259si 7 manat, \u0130ran t\u00fcm\u0259ni 125-230 manat, rus onluq q\u0131z\u0131l valyutas\u0131 420 rubl manat v\u0259 s. t\u0259\u015fkil edib.<\/p>\n\n\n\n<p>Maliyy\u0259-pul siyas\u0259tini daha da g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn 1919-cu ilin sentyabr ay\u0131n\u0131n 30-da Bak\u0131da Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Bank\u0131 t\u0259sis olunub. 1919-cu ilin oktyabr\u0131n 25-d\u0259 kredit banklar\u0131 v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 \u0259man\u0259t kassalar\u0131 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan h\u0259min ill\u0259rd\u0259 aqrar \u00f6lk\u0259 olsa da, strateji m\u0259hsullar\u0131n \u00e7ox hiss\u0259sini idxal hesab\u0131na t\u0259min edib. Tax\u0131la olan ehtiyac\u0131n\u0131 qar\u015f\u0131lamaq \u00fc\u00e7\u00fcn xaricd\u0259n 7 milyon pud (112 min ton) bu\u011fda al\u0131b. T\u0259xmin\u0259n 16 min ton \u015f\u0259k\u0259r idxal edib.<\/p>\n\n\n\n<p>ADR xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 ticar\u0259t-iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rind\u0259 barter \u00fcsulundan geni\u015f istifad\u0259 edirdi, al\u0131nan mallar\u0131n v\u0259 t\u0259bii s\u0259rv\u0259tl\u0259rin m\u00fcqabilind\u0259 daha \u00e7ox neft verilirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Amerikadan, Fransadan, \u0130taliyadan v\u0259 dig\u0259r xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n g\u0259tirdiyi h\u0259rbi sursat\u0131n, telefon aparatlar\u0131n\u0131n, minik avtomobill\u0259rinin, y\u00fcz \u0259d\u0259d paravozun, iki min sisternin, be\u015f y\u00fcz ba\u011fl\u0131 vaqonun, \u0259rzaq m\u0259hsullar\u0131n\u0131n d\u0259y\u0259rini \u0259sas\u0259n neftl\u0259, pamb\u0131qla, yunla, ip\u0259kl\u0259, g\u00f6n v\u0259 d\u0259ri il\u0259 \u00f6d\u0259yirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycanda h\u0259min ill\u0259rd\u0259 iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259ri qaydaya salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6mr\u00fck xidm\u0259ti d\u0259 yarad\u0131ld\u0131, Bak\u0131-Batum neft k\u0259m\u0259ri b\u0259rpa edildi, K\u00fcr \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 k\u00f6rp\u00fc tikildi, Bak\u0131-Ceyhan d\u0259mir yolu in\u015fa edildi, X\u0259z\u0259r d\u0259niz g\u0259mi\u00e7iliyi yenid\u0259n quruldu.<\/p>\n\n\n\n<p>C\u00fcmhuriyy\u0259t ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycanda 1918-ci ild\u0259 3287 quyudan 185, 6 milyon pud (2,96 milyon ton), 1919-cu ild\u0259 2066 quyu 225,1 milyon pud (3,6 milyon ton), 1920-ci ild\u0259 2037 quyudan 175,1 pud (2,8 milyon ton) neft \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan neftinin \u0259sas al\u0131c\u0131s\u0131 ilk vaxtlar Rusiya, daha sonra is\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n t\u0259db\u0259rl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259ri olub. Rusiyada inqilabla \u0259laq\u0259dar Az\u0259rbaycandan neftin ixrac\u0131 1919-cu ild\u0259 ciddi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 azald\u0131. Bu amil Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131nda ciddi b\u00f6hran\u0131n yaranmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. \u015eimal bazar\u0131n\u0131n ba\u011flanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 1919-cu ild\u0259 respublikada hasil olunan 3,6 milyon ton neftin yaln\u0131z 600 min tonu ixrac edilmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Avropaya neft ixrac\u0131 1919-cu ilin mart ay\u0131nda uzunlu\u011fu 500 km, n\u0259ql etm\u0259k g\u00fcc\u00fc 3 milyon ton olan Bak\u0131-Batumi neft k\u0259m\u0259ri b\u0259rpa edildikd\u0259n sonra m\u00fcmk\u00fcn oldu. Neft ixrac\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259nm\u0259si \u00f6lk\u0259mizin b\u00fct\u00fcn istehsal sah\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131na t\u0259kan verdi.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 elektrik stansiyalar\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fc 63,7 min kVt-a \u00e7atd\u0131 ki, bunun da 56 min kVt-\u0131 \u201cA\u011f \u015f\u0259h\u0259r\u201d v\u0259 \u201cBibiheyb\u0259t\u201d stansiyalar\u0131n\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. N\u0259hay\u0259t, h\u0259min ill\u0259rd\u0259 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131n\u0131 idar\u0259 ed\u0259n strukturlar tam formala\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>23 ay \u0259rzind\u0259 h\u00f6kum\u0259td\u0259 bu \u015f\u0259xsl\u0259r t\u0259msil olunub: iqtisadiyyat nazirl\u0259ri aras\u0131nda N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259yli, R.Kaplanov, \u018fbd\u00fcl\u0259li b\u0259y \u018fmircanov, \u0130.Protasov, \u018f.H\u0259s\u0259nov (maliyy\u0259 v\u0259 xalq maarifi naziri), M\u0259mm\u0259d Yusif C\u0259f\u0259rov, A.\u018fminov (ticar\u0259t v\u0259 s\u0259naye naziri), \u018fkb\u0259r a\u011fa \u015eeyxulislamov, Xosrov b\u0259y Sultanov, A.Qarda\u015fov, \u018fhm\u0259db\u0259y Pepinov (\u0259kin\u00e7ilik, \u0259mlak v\u0259 \u0259m\u0259k naziri), Xudadat b\u0259y M\u0259likaslanov, C\u0259mob\u0259y Hacinski (yollar, po\u00e7t v\u0259 teleqraf naziri), C\u0259mo b\u0259y Hac\u0131nski, M\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nski, N\u0259rimanb\u0259y N\u0259rimanb\u0259yli, Heyb\u0259tqulu b\u0259y M\u0259mm\u0259db\u0259yov (d\u00f6vl\u0259t m\u00fcf\u0259tti\u015fi), A.A\u015furov, Mirz\u0259 \u018fs\u0259dullayev (ticar\u0259t v\u0259 s\u0259naye naziri), (maliyy\u0259 naziri), G.Lizqar\u0131n (\u0259rzaq naziri).<\/p>\n\n\n\n<p>1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 ADR h\u00f6k\u00fcm\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n iqtisadiyyat\u0131n b\u0259rpas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn xeyli i\u015f g\u00f6r\u00fcl\u00fcb. \u00d6lk\u0259nin inzibati-\u0259razi qurulu\u015funda d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r edilmi\u015f, maliyy\u0259 i\u015fi qaydaya sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Bunlardan ba\u015fqa Baki-Batum neft k\u0259m\u0259ri b\u0259rpa olunur, Bak\u0131-Culfa d\u0259miryolunun \u00e7\u0259kili\u015fi i\u015fi s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilir.<\/p>\n\n\n\n<p>K\u0259ndlil\u0259r\u0259 torpaq verm\u0259k, \u0259kin-bi\u00e7in i\u015fl\u0259rini birlikd\u0259 yoluna qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn 29 madd\u0259d\u0259n ibar\u0259t torpaq islahat\u0131 haqq\u0131nda qanun layih\u0259si haz\u0131rlanaraq 1920-ci il fevral\u0131n 21-d\u0259 \u00fcmumxalq m\u00fczakir\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259rc olunmu\u015fdur. H\u0259min qanun layih\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 torpaq \u00fcz\u0259rind\u0259 m\u00fclkiyy\u0259t h\u00fcququ saxlan\u0131lmaqla torpaqlar\u0131 onlar\u0131n sahibl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n istifad\u0259 olunmayan hiss\u0259si h\u00f6kum\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n pulla al\u0131naraq k\u0259ndlil\u0259r\u0259 paylanmal\u0131 idi. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, k\u0259ndlil\u0259r\u0259 h\u0259min torpaqlar\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00fcz\u0259\u015ftli \u015f\u0259rtl\u0259rl\u0259 kredit verilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. Lakin m\u0259lum s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, bu qanunun q\u0259bul edilm\u0259sin\u0259 vaxt \u00e7atmad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>1920-1939-cu ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda iqtisadi \u015f\u0259b\u0259k\u0259nin formala\u015fmas\u0131 prosesi l\u0259ng d\u0259 olsa davam etdirilirdi. Bu d\u00f6vr\u00fc xarakteriz\u0259 ed\u0259n \u0259n b\u00f6y\u00fck kompaniya k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n kollektivl\u0259\u015fdirilm\u0259si idi.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130kinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonrak\u0131 ilk ill\u0259rd\u0259 iqtisadiyyat\u0131n ba\u015fqa sah\u0259l\u0259ri kimi s\u0259naye d\u0259 dinc quruculuq d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131 v\u0259 t\u0259dric\u0259n inki\u015faf etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. 1948-ci ild\u0259 respublika s\u0259nayesi m\u00fcharib\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259lki s\u0259viyy\u0259ni \u00fcst\u0259l\u0259y\u0259n m\u0259hsul burax\u0131l\u0131\u015f\u0131na nail olmu\u015f, Az\u0259rbaycan s\u0259nayesi m\u00fcharib\u0259d\u0259n sonrak\u0131 be\u015f il yeddi ay \u0259rzind\u0259 tamamil\u0259 dinc quruculuq d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 xeyli ir\u0259lil\u0259yib inki\u015faf etdirilmi\u015fdi. 1950-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n s\u0259naye m\u0259hsulu 1940-c\u0131 il\u0259 nisb\u0259t\u0259n 39% artm\u0131\u015fd\u0131.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>XX \u0259srin 50-60-c\u0131 ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan s\u0259nayesinin inki\u015faf\u0131, sah\u0259 v\u0259 \u0259razi qurulu\u015funun t\u0259kmill\u0259\u015fm\u0259si sah\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259r ba\u015f vermi\u015fdi. Respublika s\u0259nayesind\u0259 m\u0259hsul burax\u0131l\u0131\u015f\u0131 1940-c\u0131 il\u0259 nisb\u0259t\u0259n 5,5 d\u0259f\u0259 artm\u0131\u015f, 1941 &#8211; 1970-ci ill\u0259rd\u0259 is\u0259 146 v\u0259 ya b\u00fct\u00fcn 1920 &#8211; 1970-ci ill\u0259rd\u0259 tikilmi\u015f s\u0259naye obyektl\u0259rinin 60%-i q\u0259d\u0259r iri s\u0259naye m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri tikilib istifad\u0259y\u0259 verilmi\u015fdi. Az\u0259rbaycan s\u0259nayesinin inki\u015faf\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynayan Sumqay\u0131t boruyayma, al\u00fcminium v\u0259 sintez-kau\u00e7uk zavodlar\u0131, G\u0259nc\u0259 Al\u00fcminium Zavodu, Da\u015fk\u0259s\u0259n Filiz Safla\u015fd\u0131rma kombinat\u0131, Ming\u0259\u00e7evir su-elektrik stansiyas\u0131 v\u0259 sair\u0259 iri m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259r tikilib istifad\u0259y\u0259 verilmi\u015fdi. Bununla da h\u0259min ill\u0259rd\u0259 a\u011f\u0131r s\u0259nayenin energetika, kimya v\u0259 neft-kimya, neft emal\u0131, qara v\u0259 \u0259lvan metallurgiya, cihazqay\u0131rma v\u0259 elektrotexnika kimi sah\u0259l\u0259rinin geni\u015f inki\u015faf\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u0259min ill\u0259rd\u0259 s\u0259naye sah\u0259l\u0259ri v\u0259 obyektl\u0259rinin respublika daxilind\u0259 nisb\u0259t\u0259n daha s\u0259m\u0259r\u0259li yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si, ke\u00e7mi\u015fd\u0259 inki\u015faf s\u0259viyy\u0259si a\u015fa\u011f\u0131 olan rayonlar\u0131n daha da s\u00fcr\u0259tl\u0259 inki\u015faf\u0131, x\u0131rda v\u0259 orta \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin \u0259m\u0259k ehtiyatlar\u0131ndan istifad\u0259 s\u0259viyy\u0259sinin y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 d\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7arpacaq i\u015fl\u0259r g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc. Sumqay\u0131t, Ming\u0259\u00e7evir, \u018fli-Bayraml\u0131 (indiki \u015eirvan), Da\u015fk\u0259s\u0259n kimi yeni s\u0259naye \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri yaranm\u0131\u015f, Nax\u00e7\u0131van, Xank\u0259ndi, Quba, Qazax, Salyan, Neft\u00e7ala v\u0259 ba\u015fqa \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 s\u0259nayenin g\u0259l\u0259c\u0259k daha g\u00fccl\u00fc inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259m\u0259l qoyulmu\u015fdu. N\u0259tic\u0259d\u0259 m\u0259hsuldar q\u00fcvv\u0259l\u0259rin respublika \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259si xeyli t\u0259kmill\u0259\u015fmi\u015fdi. \u00dcmumi s\u0259naye m\u0259hsulu istehsal\u0131nda Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rinin x\u00fcsusi \u00e7\u0259kisi 1913-c\u00fc ild\u0259ki 91,4%-d\u0259n 72,8%-\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. 1960-c\u0131 ill\u0259rin ax\u0131r\u0131na q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131nda bir s\u0131ra \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131qlar v\u0259 m\u0259nfi meyll\u0259r d\u0259 t\u0259zah\u00fcr etmi\u015fdi. Bel\u0259 ki, 1950-ci ill\u0259rin ortalar\u0131na q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n karbohidrogen xammal\u0131 istehsal ed\u0259n \u0259sas regionu olaraq qal\u0131rd\u0131 v\u0259 o \u00f6z\u00fcn\u00fcn bu m\u00f6vqeyini Q\u0259rbi Sibirin z\u0259ngin neft s\u0259rv\u0259tl\u0259rinin 50-ci ill\u0259rin ax\u0131rlar\u0131nda geni\u015f miqyasda m\u0259nims\u0259nilm\u0259sin\u0259 ba\u015flanmas\u0131 d\u00f6vr\u00fcn\u0259 kimi saxlam\u0131\u015fd\u0131. B\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259nin b\u00f6y\u00fck t\u0259l\u0259bat\u0131n\u0131 \u00f6d\u0259m\u0259k v\u0259zif\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq, Az\u0259rbaycanda neft s\u0259nayesinin inki\u015faf\u0131 uzun m\u00fcdd\u0259t onun iqtisadi durumunun t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl istiqam\u0259tl\u0259ri v\u0259 xarakterl\u0259rin\u0259 \u00f6z t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi. Neft s\u0259nayesi bir t\u0259r\u0259fd\u0259n ist\u0259r \u00e7\u0131xar\u0131lan xammal\u0131n ild\u0259n-il\u0259 art\u0131m\u0131, ist\u0259rs\u0259 onun emal\u0131n\u0131n geni\u015fl\u0259nm\u0259si (neftay\u0131rma, neft-kimya, kimya) v\u0259 ist\u0259rs\u0259 d\u0259 sah\u0259nin inki\u015faf\u0131na bilavasit\u0259 xidm\u0259t ed\u0259n \u0259laq\u0259li m\u00fcxt\u0259lif istehsal n\u00f6vl\u0259rinin (neft ma\u015f\u0131nqay\u0131rmas\u0131, cihaz v\u0259 al\u0259tqay\u0131rma, qara metallurgiya, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 neft\u00e7\u0131xarma \u00fc\u00e7\u00fcn borular istehsal\u0131), elektroenergetika v\u0259 s. yaranmas\u0131 \u0259sas\u0131nda respublikada \u00e7ox g\u00fccl\u00fc s\u0259naye kompleksinin meydana g\u0259lm\u0259sini t\u0259min etdi. Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131nda uzun m\u00fcdd\u0259t apar\u0131c\u0131 sah\u0259 olan neft-qaz s\u0259nayesinin onun \u00fcmumi inki\u015faf s\u0259viyy\u0259sinin inki\u015faf\u0131na t\u0259siri bir q\u0259d\u0259r f\u0259rqli olmu\u015fdu. 50-60-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n ba\u015fqa regionlar\u0131nda z\u0259ngin neft ehtiyatlar\u0131n\u0131n a\u015fkara \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 v\u0259 istifad\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq, Az\u0259rbaycan neftin\u0259 maraq xeyli azald\u0131. Respublikada neft s\u0259nayesin\u0259 v\u0259 onunla \u0259laq\u0259dar sah\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131na g\u00f6st\u0259ril\u0259n s\u0259yl\u0259r d\u0259 s\u0259ngidi v\u0259 bu sah\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131n\u0131n z\u0259ifl\u0259m\u0259si b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 iqtisadiyyat\u0131n art\u0131m s\u00fcr\u0259tin\u0259 m\u0259nfi t\u0259sir g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Do\u011frudur, neft hasilat\u0131n\u0131 art\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn 50 &#8211; 60-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 yeni neft yataqlar\u0131 istismara verildi. Lakin b\u00fct\u00fcn bunlar Az\u0259rbaycanda neft hasilat\u0131n\u0131 m\u00fcharib\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259lki s\u0259viyy\u0259y\u0259 \u00e7atd\u0131ra bilm\u0259di. Respublikan\u0131n z\u0259ngin t\u0259bii mineral xammal\u0131, energetika, filiz ehtiyatlar\u0131n\u0131n istehsal d\u00f6vriyy\u0259sin\u0259 c\u0259lb edilm\u0259si, qara metallurgiya, neft kimyas\u0131, kimya, elektrotexnika v\u0259 cihazqay\u0131rma kimi bir \u00e7ox m\u00fch\u00fcm s\u0259naye sah\u0259l\u0259rinin yarad\u0131lmas\u0131 sah\u0259sind\u0259 bir s\u0131ra t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irildi. Lakin bu i\u015fl\u0259r d\u0259 \u00e7ox l\u0259ng apar\u0131l\u0131r, respublikan\u0131n k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n, \u0259lveri\u015fli kurort v\u0259 turizm imkanlar\u0131ndan \u00e7ox az istifad\u0259 olunurdu. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, Az\u0259rbaycan s\u0259nayesinin tarix\u0259n formala\u015fm\u0131\u015f sah\u0259 qurulu\u015fu \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas\u0259n \u00e7ox kapital t\u0259l\u0259b ed\u0259n, lakin nisb\u0259t\u0259n az m\u0259hsul tutumlu sah\u0259l\u0259rin (misal \u00fc\u00e7\u00fcn yanacaq-energetika v\u0259 i.a.) inki\u015faf\u0131 s\u0259ciyy\u0259vi idi. 1970-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan SSR-d\u0259 s\u0259nayenin \u0259sas istehsal fondlar\u0131n\u0131n 70%-i, istehsal olunan m\u0259hsulun is\u0259 c\u0259mi 40%-\u0259 q\u0259d\u0259ri yanacaq, energetika, metallurgiya v\u0259 kimya s\u0259nayesi sah\u0259l\u0259rinin hesab\u0131na \u0259ld\u0259 edilirdi. S\u0259naye m\u0259hsulunun c\u0259mi 22%-ni ver\u0259n yanacaq s\u0259nayesinin pay\u0131na o zaman s\u0259nayed\u0259 qoyulan b\u00fct\u00fcn kapital\u0131n 50%-d\u0259n \u00e7oxu d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. M\u0259hsuldar q\u00fcvv\u0259l\u0259rin yerl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259 ba\u015f vermi\u015f ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259r d\u0259 kifay\u0259tl\u0259ndirici deyildi, ba\u015fl\u0131cas\u0131 is\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 m\u0259hsuldar q\u00fcvv\u0259l\u0259rin yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 kobud yanl\u0131\u015fl\u0131qlara yol verilmi\u015fdi. \u0130ri obyekt v\u0259 m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti bir qayda olaraq Bak\u0131 v\u0259 Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 tikilirdi, dig\u0259r \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 rayonlarda onlar\u0131n tikintisi m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131 ki, bu da orta v\u0259 ki\u00e7ik \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin \u0259m\u0259k ehtiyatlar\u0131ndan istifad\u0259 olunmas\u0131 d\u0259r\u0259c\u0259sini a\u015fa\u011f\u0131 sal\u0131r, \u00f6lk\u0259 \u0259halisinin paytaxta axmas\u0131na s\u0259b\u0259b olurdu. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, sovet hakimiyy\u0259tinin 70-ci ill\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r olan d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisinin artmas\u0131 s\u00fcr\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 Bak\u0131, ke\u00e7mi\u015f ittifaq\u0131n paytaxt \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 birincil\u0259r s\u0131ras\u0131nda idi. 1970-ci ild\u0259 respublikada olan 60 \u015f\u0259h\u0259rin d\u00f6rd\u00fcnd\u0259 (Bak\u0131, Sumqay\u0131t, G\u0259nc\u0259, Ming\u0259\u00e7evir) b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisinin 63%-i, qalanlar\u0131nda is\u0259 37%-i ya\u015fay\u0131rd\u0131. Bu da Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 m\u0259nzil sah\u0259sin\u0259 v\u0259 dig\u0259r sosial obyektl\u0259r\u0259 olan ehtiyac\u0131n \u00f6d\u0259nilm\u0259si sah\u0259sind\u0259ki \u00e7\u0259tinlikl\u0259ri daha da a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131r\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>70-ci ill\u0259rd\u0259 v\u0259 80-ci ill\u0259rin birinci yar\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycanda h\u0259m b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 respublika iqtisadiyyat\u0131n\u0131n, h\u0259m d\u0259 regionlar\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k s\u00fcr\u0259tli inki\u015faf\u0131n\u0131 t\u0259min ed\u0259 bil\u0259n istehsal, elmi-texniki v\u0259 kadr potensial\u0131 yaranm\u0131\u015fd\u0131. Ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130 \u0259halisinin yaln\u0131z 2,5%-nin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 Az\u0259rbaycan bir \u00e7ox \u0259sas s\u0259naye m\u0259hsullar\u0131 istehsal\u0131na g\u00f6r\u0259 ittifaq s\u0259nayesind\u0259 nisb\u0259t\u0259n xeyli y\u00fcks\u0259k yer tuturdu. Bel\u0259 ki, 80-ci ill\u0259rin ortalar\u0131nda ittifaq \u00fczr\u0259 neft m\u0259d\u0259n avadanl\u0131qlar\u0131 istehsal\u0131n\u0131n 70%-i, o c\u00fcml\u0259d\u0259n 1970 &#8211; 1985-ci ill\u0259rd\u0259 d\u0259rinlik nasoslar\u0131 istehsal\u0131n\u0131n ham\u0131s\u0131, elektrik qaynaq avadanl\u0131qlar\u0131n\u0131n 10,5%-i, kau\u00e7uk sodan\u0131n 7,8%-i, \u015f\u0259rab v\u0259 \u015f\u0259rab m\u0259hsullar\u0131n\u0131n 1\/3 hiss\u0259sind\u0259n \u00e7oxu, m\u0259i\u015f\u0259t kondisionerl\u0259rinin ham\u0131s\u0131, soyuducular\u0131n 5,7%-i, pamb\u0131q ipliyinin 9,6%-i, ip\u0259k xammal\u0131n\u0131n 11,7-i v\u0259 i.a. Az\u0259rbaycan\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. 70-ci ill\u0259rd\u0259 v\u0259 80-ci ill\u0259rin birinci yar\u0131s\u0131nda Az\u0259rbaycanda yeni s\u0259naye m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin istifad\u0259y\u0259 verilm\u0259si, yeni ma\u015f\u0131n v\u0259 avadanl\u0131qlar\u0131n al\u0131nmas\u0131 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 SSR\u0130-d\u0259 oldu\u011funa nisb\u0259t\u0259n daha s\u00fcr\u0259tl\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irildiyind\u0259n \u0259sas kapital da burada SSR\u0130-d\u0259 oldu\u011funa nisb\u0259t\u0259n daha b\u00f6y\u00fck h\u0259cmd\u0259 artm\u0131\u015f v\u0259 i\u015f\u00e7il\u0259rin fondla silahlanma s\u0259viyy\u0259si daha y\u00fcks\u0259k olmu\u015fdu. Bir i\u015f\u00e7iy\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n \u0259sas fondlar\u0131n d\u0259y\u0259ri ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130 \u00fczr\u0259 1980-ci ild\u0259 13,3 min rubl, 1985-ci ild\u0259 17,8 v\u0259 1990-c\u0131 ild\u0259 24,2 min rubl t\u0259\u015fkil edirdis\u0259, Az\u0259rbaycanda bu g\u00f6st\u0259ricil\u0259r xeyli y\u00fcks\u0259k olub, m\u00fcvafiq sur\u0259td\u0259 1980-ci ild\u0259 19,5 min rubl, sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 24,5 v\u0259 33,4 min rubla b\u0259rab\u0259r olmu\u015fdu. Az\u0259rbaycan SSR-in v\u0259saiti v\u0259 ondan g\u00f6nd\u0259ril\u0259n xammalla i\u015fl\u0259y\u0259n bir \u00e7ox m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259r Ukrayna, Rusiya v\u0259 dig\u0259r respublikalarda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi. 80-ci ill\u0259rin ortalar\u0131nda Az\u0259rbaycanda g\u00fccl\u00fc istehsal potensial\u0131 yarand\u0131\u011f\u0131m ba\u015fqa faktlar da s\u00fcbut edir. Misal \u00fc\u00e7\u00fcn 80-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycandan ittifaq fonduna ayr\u0131lan m\u0259hsul Az\u0259rbaycana g\u0259tiril\u0259nd\u0259n h\u0259r il orta hesabla 2,0 milyard rubl, ayr\u0131-ayr\u0131 ill\u0259rd\u0259 is\u0259 daha \u00e7ox olmu\u015fdu.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan uzun m\u00fcdd\u0259t ke\u00e7mi\u015f Sovetl\u0259r birliyinin \u00fczv\u00fc oldu\u011fundan onun iqtisadiyyat\u0131 ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130-nin vahid xalq t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 kompleksinin t\u0259rkib hiss\u0259si kimi formala\u015fm\u0131\u015f v\u0259 onun strukturu tamamil\u0259 h\u0259min birliyin iqtisadiyyat\u0131n\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcst\u0259qilliyini \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n sonra Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda duran m\u00fch\u00fcm v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259n biri d\u0259 m\u00fcst\u0259qil \u00f6lk\u0259nin t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 cavab ver\u0259n v\u0259 m\u00fcasir d\u00fcnya t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131na s\u0259m\u0259r\u0259li inteqrasiya ed\u0259n, bazar prinsipl\u0259ri \u0259sas\u0131nda qurulmu\u015f milli iqtisadiyyat\u0131 formala\u015fd\u0131rmaq idi.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Z\u0259ngin karbohidrogen ehtiyatlar\u0131na v\u0259 bunlar\u0131n hasilat\u0131 v\u0259 emal\u0131 sah\u0259sind\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli t\u0259cr\u00fcb\u0259y\u0259 malik olmas\u0131 \u00f6lk\u0259d\u0259 neft hasilat\u0131 v\u0259 emal\u0131 s\u0259nayesinin, habel\u0259 neft-kimya s\u0259nayesinin inki\u015faf\u0131na, \u0259lveri\u015fli t\u0259bii-iqlim v\u0259 torpaq resurslar\u0131n\u0131n m\u00f6vcudlu\u011fu k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 turizm sah\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131na, \u0259lveri\u015fli co\u011frafi m\u00f6vqe is\u0259 \u00f6lk\u0259nin beyn\u0259lxalq tranzit n\u0259qliyyat sistemin\u0259 qo\u015fulmas\u0131na \u0259lveri\u015fli z\u0259min t\u0259\u015fkil edirdi. M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n iqtisadiyyat\u0131 m\u0259hz bu z\u0259minl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 v\u0259 formala\u015fma\u011fa ba\u015flad\u0131. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>1990-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 iqtisadi islahatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fcquqi bazan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 t\u0259xir\u0259sal\u0131nmaz \u0259sas normativ v\u0259 qanunvericilik aktlar\u0131 q\u0259bul edildi. D\u00f6vl\u0259t sifari\u015fi, kvotala\u015fma v\u0259 lisenziyala\u015fma sistemi l\u0259\u011fv edildi, xarici ticar\u0259t f\u0259aliyy\u0259ti, qiym\u0259tl\u0259r tamamil\u0259 liberalla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131, m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259ld\u0259 edilmi\u015f valyutalar\u0131n m\u0259cburi qaydada sat\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bi aradan qald\u0131r\u0131ld\u0131, valyuta b\u00fcdc\u0259si l\u0259\u011fv edildi, \u0259m\u0259k haqq\u0131 \u00fczr\u0259 m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259r aradan qald\u0131r\u0131ld\u0131, s\u0259rt maliyy\u0259 v\u0259 pul-kredit siyas\u0259ti t\u0259tbiq edildi, g\u00f6mr\u00fck v\u0259 vergi siyas\u0259ti t\u0259kmill\u0259\u015fdirildi, xarici v\u0259 x\u00fcsusi investisiyalar\u0131n c\u0259lb edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcnasib h\u00fcquqi \u015f\u0259rait yarad\u0131ld\u0131. Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Statistika Komit\u0259sinin m\u0259lumatlar\u0131na \u0259sas\u0259n, 1995-ci ild\u0259 respublikada art\u0131q 10 min ki\u00e7ik m\u00fc\u0259ssis\u0259, 80 min\u0259 yax\u0131n f\u0259rdi kommersiya strukturlar\u0131, 100-d\u0259n \u00e7ox kommersiya bank\u0131, 3,5 min kooperativ, 850 fermer t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131, xarici investorlar\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 birg\u0259 m\u00fc\u0259ssis\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Bu d\u00f6vrd\u0259, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, xarici investorlar \u00fc\u00e7\u00fcn y\u00fcks\u0259k d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 c\u0259lbedici olan \u00f6lk\u0259nin z\u0259ngin neft ehtiyatlar\u0131 diqq\u0259t\u0259 g\u0259tirildi: 1994-c\u00fc ilin sentyabr\u0131nda \u201cAz\u0259ri-\u00c7\u0131raq-G\u00fcn\u0259\u015fli\u201d yataqlar\u0131n\u0131n k\u0259\u015ffiyyat\u0131 v\u0259 i\u015fl\u0259nilm\u0259si \u00fczr\u0259 hasilat\u0131n pay b\u00f6lg\u00fcs\u00fc sazi\u015fi &#8211; \u201c\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si\u201d imzaland\u0131. Bundan sonra 2000-ci il\u0259d\u0259k olan q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n neft v\u0259 qaz yataqlar\u0131n\u0131n k\u0259\u015ffiyyat\u0131 v\u0259 i\u015fl\u0259nilm\u0259sin\u0259 12 \u00f6lk\u0259nin 29 iri enerji \u015firk\u0259ti c\u0259lb edildi, onlar\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 neft v\u0259 qaz yataqlar\u0131n\u0131n k\u0259\u015ffiyyat\u0131 v\u0259 i\u015fl\u0259nilm\u0259si \u00fczr\u0259 30-dan \u00e7ox beyn\u0259lxalq sazi\u015f (hasilat\u0131n pay b\u00f6lg\u00fcs\u00fc sazi\u015fl\u0259ri) imzaland\u0131. H\u0259min sazi\u015fl\u0259rin \u0259h\u0259miyy\u0259tli bir hiss\u0259si \u00fczr\u0259 k\u0259\u015ffiyyat v\u0259 qazma i\u015fl\u0259ri bu g\u00fcn d\u0259 davam edir, bir ne\u00e7\u0259 sazi\u015f \u00fczr\u0259 neft v\u0259 qaz hasilat\u0131 v\u0259 ixrac\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259kd\u0259dir. X\u00fcsusil\u0259 \u201cAz\u0259ri-\u00c7\u0131raq-G\u00fcn\u0259\u015fli\u201d v\u0259 \u201c\u015eah-D\u0259niz\u201d sazi\u015fl\u0259ri \u00fczr\u0259 neft v\u0259 qaz hasilat\u0131 v\u0259 ixrac\u0131 h\u0259cml\u0259ri ild\u0259n-il\u0259 artmaqdad\u0131r.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Haz\u0131rda \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 neft-qaz sektoru t\u0259\u015fkil edir. 2010-cu ild\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 50,8 milyon ton neft hasil edilmi\u015fdir ki, bu da 2003-c\u00fc ild\u0259 (15,4 milyon ton) oldu\u011fundan &nbsp;3,3 d\u0259f\u0259 \u00e7oxdur. Neftin 8,5 milyon tonu (16,7 faizi) milli neft \u015firk\u0259ti olan Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 D\u00f6vl\u0259t Neft \u015eirk\u0259ti (ARDN\u015e) t\u0259r\u0259find\u0259n, qalan\u0131 is\u0259 neft sazi\u015fl\u0259ri (\u0259sas\u0259n \u201cAz\u0259ri-\u00c7\u0131raq-G\u00fcn\u0259\u015fli\u201d konsorsiumu) \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 hasil edilmi\u015fdir. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, son ill\u0259r Az\u0259rbaycanda neft v\u0259 qaz hasilat\u0131 m\u0259hz neft-qaz sazi\u015fl\u0259ri \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n konsorsiumlar\u0131n hasilat\u0131 hesab\u0131na artmaqdad\u0131r. Haz\u0131rda Az\u0259rbaycan nefti 22 \u00f6lk\u0259y\u0259 ixrac olunur. \u00d6lk\u0259nin ixrac\u0131n\u0131n 86,5 faizi xam neftin, 6,0 faizi is\u0259 neft m\u0259hsullar\u0131n\u0131n pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr. 2010-cu ild\u0259 konsorsiumlar t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lan neftin 71 faizi Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin pay\u0131na \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>2010-cu ild\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 qaz hasilat\u0131 26,3 milyard kub metr s\u0259viyy\u0259sin\u0259 \u00e7at\u0131b ki, bunun 7,1 milyard\u0131 (27,4 faizi) Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 D\u00f6vl\u0259t Neft \u015eirk\u0259ti, qalan 19,2 milyard kub metri is\u0259 \u201cAz\u0259ri-\u00c7\u0131raq-G\u00fcn\u0259\u015fli\u201d v\u0259 \u201c\u015eah-D\u0259niz\u201d konsorsiumlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n hasil edilmi\u015fdir.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6lk\u0259d\u0259 beyn\u0259lxalq neft sazi\u015fl\u0259ri \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 neft-qaz hasilat\u0131 v\u0259 ixrac\u0131 h\u0259cml\u0259rinin daha da artmas\u0131 v\u0259 neftin d\u00fcnya bazar qiym\u0259tl\u0259rinin y\u00fcks\u0259lm\u0259si hesab\u0131na \u00f6lk\u0259nin b\u00f6y\u00fck neft g\u0259lirl\u0259ri \u0259ld\u0259 etm\u0259si Az\u0259rbaycan\u0131 2005-2007-ci ill\u0259rd\u0259 illik \u00dcDM-in art\u0131m templ\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00fcnya liderl\u0259ri s\u0131ras\u0131na \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131: \u00f6lk\u0259d\u0259 2005-ci ild\u0259 26,4 faizlik, 2006-c\u0131 ild\u0259 34,5 faizlik, 2007-ci ild\u0259 is\u0259 25,0 faizlik \u00dcDM art\u0131m\u0131 qeyd\u0259 al\u0131nd\u0131. 2008-ci ild\u0259 d\u00fcnyan\u0131 b\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f olan maliyy\u0259-iqtisadi b\u00f6hrana r\u0259\u011fm\u0259n Az\u0259rbaycanda \u00dcDM-in kifay\u0259t q\u0259d\u0259r y\u00fcks\u0259k illik art\u0131m tempi qeyd\u0259 al\u0131nd\u0131 \u2013 10,8 faizlik real art\u0131m. H\u0259min ild\u0259 \u00f6lk\u0259nin \u00dcDM-i 48,85 milyard AB\u015e dollar\u0131 t\u0259\u015fkil etdi ki, bu da 2004-c\u00fc ild\u0259 oldu\u011fundan 5,6 d\u0259f\u0259 \u00e7ox idi. 2008-ci ild\u0259 adamba\u015f\u0131na d\u00fc\u015f\u0259n \u00dcDM 5600 AB\u015e dollar\u0131 s\u0259viyy\u0259sin\u0259 \u00e7at\u0131b. R\u0259smi m\u0259lumatlara \u0259sas\u0259n, 2005-2008-ci ill\u0259rd\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 yarad\u0131lan \u00dcDM-nin 55-60 faizi neft-qaz sektorunun pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcb. 2009-2010-cu ill\u0259rd\u0259 neft sektorunun pay\u0131n\u0131n azalmas\u0131, qeyri-neft sektorunun pay\u0131n\u0131n is\u0259 bir q\u0259d\u0259r artmas\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 edilmidir. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Haz\u0131rda \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131nda 4 milyondan \u00e7ox insan m\u0259\u015f\u011fuldur. M\u0259\u015f\u011ful \u0259halinin 1 milyon 560 mind\u0259n bir q\u0259d\u0259r \u00e7oxu, yaxud 38,4 faizi k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 me\u015f\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, lakin bu sah\u0259d\u0259 \u00f6lk\u0259nin illik \u00dcDM-nin c\u0259mi 5 faizin\u0259 q\u0259d\u0259ri yarad\u0131l\u0131r. \u00d6lk\u0259d\u0259 h\u0259m bitki\u00e7ilik (meyv\u0259-t\u0259r\u0259v\u0259z istehsal\u0131, \u00fcz\u00fcm\u00e7\u00fcl\u00fck, bostan m\u0259hsullar\u0131, texniki bitkil\u0259r v\u0259 s.), h\u0259m d\u0259 heyvandarl\u0131q (s\u00fcdl\u00fck v\u0259 \u0259tlik-s\u00fcdl\u00fck iribuynuzlu heyvandarl\u0131q, qoyun\u00e7uluq, qu\u015f\u00e7uluq v\u0259 s.) &nbsp;sah\u0259l\u0259ri f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Son ill\u0259r \u00f6lk\u0259d\u0259 yeni yarad\u0131lan emal s\u0259nayesi m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin say\u0131 artd\u0131qca burada \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n say\u0131 da artmaqdad\u0131r: bel\u0259 ki, \u0259g\u0259r 2000-ci ild\u0259 bu sah\u0259nin m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rind\u0259 170 min\u0259d\u0259k i\u015f\u00e7i m\u0259\u015f\u011ful idis\u0259, 2009-cu ild\u0259 onlar\u0131n say\u0131 200 min\u0259 yax\u0131nla\u015f\u0131b ki, bu da b\u00fct\u00fcn m\u0259\u015f\u011ful \u0259halinin 5,0 faizi q\u0259d\u0259rdir. \u00d6lk\u0259d\u0259 tikinti i\u015fl\u0259rinin geni\u015f v\u00fcs\u0259t almas\u0131 bu sektorda \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n say\u0131nda da \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir: m\u0259\u015f\u011ful \u0259halinin 5,5 faizi yaxud t\u0259qrib\u0259n 225 min n\u0259f\u0259ri burada \u00e7al\u0131\u015f\u0131r ki, bu sektorun \u00dcDM-d\u0259 pay\u0131 son ill\u0259r t\u0259qrib\u0259n 6-8 faiz aral\u0131\u011f\u0131nda d\u0259yi\u015fir. M\u0259\u015f\u011ful \u0259halinin t\u0259qrib\u0259n 1,0 faizi (40,5 min n\u0259f\u0259r) elektrik enerjisi, qaz v\u0259 suyun istehsal\u0131 v\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fclm\u0259si i\u015fl\u0259rind\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bel\u0259likl\u0259, \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn istehsal sah\u0259l\u0259rind\u0259 haz\u0131rda t\u0259qrib\u0259n 2,0 milyondan bir q\u0259d\u0259r \u00e7ox insan (m\u0259\u015f\u011ful \u0259halinin t\u0259qrib\u0259n yar\u0131s\u0131) \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259\u015f\u011ful \u0259halinin qalan hiss\u0259si xidm\u0259t sektorlar\u0131nda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Bunlardan 660 mind\u0259n bir q\u0259d\u0259r \u00e7oxu (b\u00fct\u00fcn m\u0259\u015f\u011ful \u0259halinin t\u0259qrib\u0259n 16-17 faizi topdan v\u0259 p\u0259rak\u0259nd\u0259 ticar\u0259tl\u0259, habel\u0259 avtomobill\u0259rin v\u0259 m\u0259i\u015f\u0259t texnikas\u0131n\u0131n t\u0259miri il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmaqdad\u0131r. M\u0259\u015f\u011ful \u0259halinin 347 min n\u0259f\u0259ri (8,5 faizi) t\u0259hsild\u0259, 280 min n\u0259f\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259ri (7 faiz\u0259d\u0259k) d\u00f6vl\u0259t idar\u0259etm\u0259si v\u0259 m\u00fcdafi\u0259d\u0259, habel\u0259 sosial t\u0259minatda, 210 mini (5 faizi) n\u0259qliyyat, anbar t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 rabit\u0259 sah\u0259l\u0259rind\u0259, 180 mind\u0259n bir q\u0259d\u0259r \u00e7oxu (4,5 faizi) s\u0259hiyy\u0259 v\u0259 dig\u0259r sosial xidm\u0259tl\u0259r sferas\u0131nda, 140 min\u0259 q\u0259d\u0259ri (3-4 faizi) da\u015f\u0131nmaz \u0259mlak \u00fczr\u0259 \u0259m\u0259liyyatlar v\u0259 icar\u0259 i\u015fl\u0259rind\u0259, 135 min\u0259 q\u0259d\u0259ri (3 faizi) kommunal v\u0259 \u015f\u0259xsi xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rilm\u0259sind\u0259, 18-19 min n\u0259f\u0259ri is\u0259 maliyy\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti sah\u0259sind\u0259 xidm\u0259t g\u00f6st\u0259rir.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>2010-cu ild\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 yarad\u0131lan \u00dcDM-in 52,6 faizi s\u0259nayed\u0259, 5,4 faizi k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131, me\u015f\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 ov\u00e7uluqda, 7,5 faizi tikintid\u0259, 7,6 faizi ticar\u0259t v\u0259 pullu xidm\u0259tl\u0259r sah\u0259sind\u0259, 6,0 faizi n\u0259qliyyat v\u0259 y\u00fck da\u015f\u0131nmas\u0131nda, 1,9 faizi rabit\u0259 v\u0259 informasiya xidm\u0259ti sah\u0259sind\u0259. 11,9 faizi is\u0259 sosial xidm\u0259tl\u0259r sektorunda formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. \u00dcDM-in 7,1 faizi m\u0259hsula v\u0259 idxala vergil\u0259r hesab\u0131nad\u0131r.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>2010-cu ild\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 istehsal olunan s\u0259naye m\u0259hsulunun 75,7 faizi m\u0259d\u0259n\u00e7\u0131xarma (neft-qaz, v\u0259 dig\u0259r mineral s\u0259rv\u0259tl\u0259rin hasilat\u0131), 19,2 faizi emal, 4,5 faizi elektrik enerjisi, qaz v\u0259 suyun istehsal\u0131 v\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fclm\u0259si, 0,6 faizi su t\u0259chizat\u0131, \u00e7irkli sular\u0131n v\u0259 tullant\u0131lar\u0131n t\u0259mizl\u0259nm\u0259si sah\u0259l\u0259rind\u0259 yarad\u0131l\u0131b. \u00d6lk\u0259nin s\u0259naye sah\u0259l\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259nl\u0259rin say\u0131 165,4 min n\u0259f\u0259r t\u0259\u015fkil edib ki, onlar\u0131n 21,1 faizi m\u0259d\u0259n\u00e7\u0131xarma, 48,2 faizi emal, 17,5 faizi elektrik enerjisi, qaz v\u0259 suyun istehsal\u0131 v\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fclm\u0259si, 13,2 faizi su t\u0259chizat\u0131, \u00e7irkli sular\u0131n v\u0259 tullant\u0131lar\u0131n t\u0259mizl\u0259nm\u0259si sah\u0259l\u0259rin\u0259 aid m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rd\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131b.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>2010-cu il \u0259rzind\u0259 \u0259haliy\u0259 18404 mln. manatl\u0131q v\u0259 ya 2009-cu ill\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 9,4% \u00e7ox geni\u015f \u00e7e\u015fidli istehlak mallar\u0131 sat\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 pullu xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir. Hesabat d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 2009-cu ill\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 \u0259mt\u0259\u0259 d\u00f6vriyy\u0259si 9%, pullu xidm\u0259tl\u0259rin h\u0259cmi is\u0259 10,8% artm\u0131\u015fd\u0131r. D\u00f6vr \u0259rzind\u0259 \u00f6lk\u0259 sakinl\u0259ri ticar\u0259t \u015f\u0259b\u0259k\u0259sind\u0259n 8796,1 mln. manatl\u0131q \u0259rzaq m\u0259hsullar\u0131 v\u0259 4883,4 mln. manatl\u0131q qeyri-\u0259rzaq mallar\u0131 alm\u0131\u015f v\u0259 bu g\u00f6st\u0259ricil\u0259rin real h\u0259cmi 2009-cu ilin eyni d\u00f6vr\u00fcn\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259n m\u00fcvafiq olaraq 7,5% v\u0259 13,8% artm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6t\u0259n ild\u0259 \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131nda muzdla \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7il\u0259rin orta ayl\u0131q \u0259m\u0259k haqlar\u0131 \u00f6t\u0259n ilin eyni d\u00f6vr\u00fc il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 9,1% artaraq 325 manat t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. \u018fhalinin h\u0259r n\u0259f\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n g\u0259lirl\u0259ri is\u0259 11,9% artaraq 2866 manata \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Hesabat d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 xarici ticar\u0259t d\u00f6vriyy\u0259si 27,1 mlrd. AB\u015e dollar\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, ixrac 21,8 mlrd. AB\u015e dollar\u0131, idxal is\u0259 6,4 mlrd. AB\u015e dollar\u0131 olmaqla 14,4 mlrd. AB\u015e dollar\u0131 h\u0259cmind\u0259 m\u00fcsb\u0259t ticar\u0259t saldosu yaranm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>2010-cu il \u00fczr\u0259 orta illik inflyasiya 5,7% t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ya\u015fay\u0131\u015f minimumu haqq\u0131nda&#8221; v\u0259 &#8220;\u00dcnvanl\u0131 d\u00f6vl\u0259t sosial yard\u0131m\u0131 haqq\u0131nda&#8221; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 qanunlar\u0131na uy\u011fun olaraq ehtiyac meyar\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f minimumuna \u00e7atd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Azt\u0259minatl\u0131 ail\u0259l\u0259rin sosial m\u00fcdafi\u0259sini t\u0259min ed\u0259n \u00fcnvanl\u0131 sosial yard\u0131m\u0131n hesablanmas\u0131nda t\u0259tbiq edil\u0259n ehtiyac meyar\u0131n\u0131n m\u0259bl\u0259\u011fi art\u0131r\u0131laraq 2010-cu ild\u0259 65 manata \u00e7atd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, \u00fcnvanl\u0131 sosial yard\u0131m 110,6 min ail\u0259 v\u0259 ya 500 min n\u0259f\u0259r azt\u0259minatl\u0131 \u015f\u0259xsi \u0259hat\u0259 etmi\u015fdir. 2011-ci ild\u0259 ehtiyac meyar\u0131n\u0131n m\u0259bl\u0259\u011fi ya\u015fay\u0131\u015f minimumunun 78,9%-i g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259kl\u0259 75 manat m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir ki, bu da \u00e7\u0259tin v\u0259ziyy\u0259td\u0259 ya\u015fayan v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n sosial v\u0259ziyy\u0259tinin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00f6r\u00fcl\u0259n konkret t\u0259dbirl\u0259rd\u0259n biridir.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>2011-ci il yanvar\u0131n 1-i v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 iqtisadi f\u0259al \u0259halinin say\u0131 4346,3 min n\u0259f\u0259r olmu\u015f, onlardan 4088 min n\u0259f\u0259rini (94,1%) iqtisadiyyat\u0131n v\u0259 sosial b\u00f6lm\u0259nin m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rind\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan \u0259hali t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. H\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n t\u0259dbirl\u0259r sosial sah\u0259d\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli m\u00fcsb\u0259t d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri t\u0259min etmi\u015fdir. Bel\u0259 ki, 2010-cu ild\u0259 \u00f6lk\u0259 \u0259halisinin nominal pul g\u0259lirl\u0259ri 13,3% artaraq 25,6 mlrd. manata \u00e7atm\u0131\u015f, onun adamba\u015f\u0131na h\u0259cmi 2866 manat v\u0259 ya ayda orta hesabla 238,8 manat t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir. Hesabat d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259nl\u0259rin orta ayl\u0131q \u0259m\u0259k haqq\u0131 orta hesabla 9,1% artaraq 325 manata \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n milli iqtisadiyyat\u0131n\u0131n beyn\u0259lmil\u0259ll\u0259\u015fm\u0259sinin v\u0259 inteqrasiyas\u0131n\u0131n m\u00fcasir mahiyy\u0259ti Beyn\u0259lxalq \u018fm\u0259k B\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u0259 (B\u018fB-\u0259) \u0259sas\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259n olunur. Bel\u0259 ki, B\u018fB say\u0259sind\u0259 d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259rinin d\u00fcnya bazar\u0131nda istehsal h\u0259cminin \u00fcmumi g\u00f6st\u0259ricisi m\u00fc\u0259yy\u0259n olunur. Beyn\u0259lxalq iqtisadi inteqrasiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda istehsal amill\u0259rinin v\u0259 mallar\u0131n s\u0259rb\u0259st h\u0259r\u0259k\u0259tini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. \u0130qtisadi inteqrasiyaya u\u011frayan Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 siyasi c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcst\u0259qil olmaqla iqtisadi c\u0259h\u0259td\u0259n qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 as\u0131l\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olur. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n regional iqtisadi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rini n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irdikd\u0259 m\u0259lum olur ki, co\u011frafi m\u00f6vqe m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n xarici iqtisadi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259ti beyn\u0259lxalq, regional v\u0259 yerli xarakterli iqtisadi t\u0259\u015fkilatlara daxil olmaq v\u0259 bununla da ictimai h\u0259yat\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rind\u0259 bu t\u0259\u015fkilatlara inteqrasiya olunmaqd\u0131r.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcst\u0259qilliyi b\u0259rpa etdikd\u0259n sonra (1991-ci ilin oktyabr ay\u0131n\u0131n 18-d\u0259) \u00f6lk\u0259nin ilk \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri \u0259ld\u0259 etdiyi beyn\u0259lxalq iqtisadi t\u0259\u015fkilatlar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi t\u0259snifl\u0259\u015fdirm\u0259k olar:&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1. \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u0130KT) \u2013 8 dekabr 1991-ci il;&nbsp;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>2. \u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 (EKO) \u2013 fevral 1992-ci il;&nbsp;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>3. Beyn\u0259lxalq Valyuta Fondunun v\u0259 Beyn\u0259lxalq Yenid\u0259nqurma v\u0259 \u0130nki\u015faf Bank\u0131 \u2013 1992 &#8211; ci il;&nbsp;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>4. Qara d\u0259niz \u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 (Q\u0130\u018fT) \u2013 1993-c\u00fc il;&nbsp;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>5. \u00dcmumd\u00fcnya Ticar\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131 (ke\u00e7mi\u015f QATT) m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i statusunda \u2013 1993-c\u00fc il;&nbsp;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>6. M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyi (MDB) \u2013 1993-c\u00fc il;&nbsp;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>7. Avropa \u015euras\u0131 \u2013 25 yanvar 2001-ci il.\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-right\"><strong>M\u0259nb\u0259: <a href=\"https:\/\/www.azerbaijans.com\/content_716_az.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" title=\"\">azerbaijans.com<\/a><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131 Az\u0259rbaycan uzun m\u00fcdd\u0259t Rusiyan\u0131n m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259sind\u0259 oldu\u011fundan onun iqtisadiyyat\u0131 ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130-nin vahid xalq t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 kompleksinin t\u0259rkib hiss\u0259si kimi formala\u015fm\u0131\u015f v\u0259 onun strukturu tamamil\u0259 h\u0259min \u00f6lk\u0259nin iqtisadiyyat\u0131n\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Lakin 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131nda&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":12336,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[50],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12335"}],"collection":[{"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=12335"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12335\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12341,"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12335\/revisions\/12341"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/12336"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=12335"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=12335"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=12335"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}