{"id":29342,"date":"2024-10-11T05:00:00","date_gmt":"2024-10-11T02:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/rockvell.com\/?p=29342"},"modified":"2024-10-11T13:29:13","modified_gmt":"2024-10-11T10:29:13","slug":"az%c9%99rbaycanda-veb-t%c9%99hdidl%c9%99ri-bir-il-%c9%99rzind%c9%99-dordd%c9%99-bir-artib","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rockvell.com\/?p=29342","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycanda veb t\u0259hdidl\u0259ri bir il \u0259rzind\u0259 d\u00f6rdd\u0259 bir art\u0131b"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"has-medium-font-size\"><strong>Az\u0259rbaycanda veb t\u0259hdidl\u0259ri bir il \u0259rzind\u0259 d\u00f6rdd\u0259 bir art\u0131b<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Kaspersky-nin &nbsp;anonim statistikas\u0131na \u0259sas\u0259n, Az\u0259rbaycan r\u0259q\u0259msal cihazlar\u0131n h\u00fccumuna m\u0259ruz qalan istifad\u0259\u00e7il\u0259rin say\u0131na g\u00f6r\u0259 d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda 33-c\u00fc yerd\u0259dir. 2024-c\u00fc ilin ilk 8 ay\u0131nda \u00f6lk\u0259d\u0259 veb-t\u0259hdidl\u0259rin say\u0131 \u00f6t\u0259n ilin eyni d\u00f6vr\u00fc il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 27% art\u0131b.<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"650\" height=\"433\" src=\"https:\/\/rockvell.com\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/Kaspersky.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-11072\" style=\"width:341px;height:auto\" srcset=\"https:\/\/rockvell.com\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/Kaspersky.png 650w, https:\/\/rockvell.com\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/Kaspersky-300x200.png 300w, https:\/\/rockvell.com\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/Kaspersky-360x240.png 360w\" sizes=\"(max-width: 650px) 100vw, 650px\" \/><\/figure><\/div>\n\n\n<p>Veb t\u0259hdidl\u0259ri internetd\u0259 istifad\u0259\u00e7il\u0259r\u0259 v\u0259 komp\u00fcter sisteml\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 gizli kibert\u0259hdid n\u00f6v\u00fcd\u00fcr. Onlara fi\u015finq v\u0259 komp\u00fcter viruslar\u0131 kimi tan\u0131nm\u0131\u015f t\u0259hdid n\u00f6vl\u0259ri daxildir. A\u011f\u0131ll\u0131 qur\u011fular v\u0259 y\u00fcks\u0259k s\u00fcr\u0259tli mobil internet kimi texnologiyalar\u0131n inki\u015faf\u0131 z\u0259r\u0259rli proqram, onlayn f\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131l\u0131q v\u0259 s. kimi onlayn t\u0259hdidl\u0259rin davaml\u0131 f\u0259aliyy\u0259td\u0259 olan vektorunun yaranmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Veb t\u0259hdidl\u0259ri harada yay\u0131l\u0131r v\u0259 niy\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259lidirl\u0259r?<\/strong> Bir qayda olaraq, veb t\u0259hdidl\u0259ri onlayn xidm\u0259tl\u0259r vasit\u0259sil\u0259 yay\u0131l\u0131r. T\u0259cav\u00fczkarlar onlar\u0131 istifad\u0259\u00e7il\u0259rin onlarla daha tez-tez qar\u015f\u0131la\u015facaqlar\u0131 yer\u0259 yerl\u0259\u015fdirirl\u0259r. Bunlar m\u0259\u015fhur saytlar, sosial media platformalar\u0131, onlayn forumlard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130stifad\u0259\u00e7il\u0259r z\u0259r\u0259rli linkl\u0259r\u0259 klikl\u0259s\u0259, z\u0259r\u0259rli fayllar\u0131 y\u00fckl\u0259s\u0259, h\u0259ssas m\u0259lumatlar\u0131 vebsaytlara daxil ets\u0259 v\u0259 ya mesaj \u015f\u0259klind\u0259 g\u00f6nd\u0259rs\u0259, t\u0259cav\u00fczkarlar\u0131n qurban\u0131na \u00e7evrilirl\u0259r. Bu c\u00fcr h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r z\u0259r\u0259rli proqramlarla yoluxmaya v\u0259 veb t\u0259hdidl\u0259rin dig\u0259r istifad\u0259\u00e7il\u0259r\u0259 v\u0259 dig\u0259r \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r\u0259 d\u0259 yay\u0131lmas\u0131na s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259hdidin n\u0259tic\u0259l\u0259ri m\u0259xfi m\u0259lumatlar\u0131n a\u00e7\u0131qlanmas\u0131, istifad\u0259\u00e7il\u0259rin aldad\u0131lmas\u0131, komp\u00fcter sisteml\u0259rinin pozulmas\u0131 v\u0259 ya giri\u015f m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n \u0259l\u0259 ke\u00e7irilm\u0259si ola bil\u0259r. Veb t\u0259hdidl\u0259rin b\u0259zi tipik n\u0259tic\u0259l\u0259ri bunlard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<ul>\n<li>reputasiya itkil\u0259ri: m\u00fc\u015ft\u0259ril\u0259r v\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131n etibar\u0131n\u0131n itirilm\u0259si, axtar\u0131\u015f sistemi t\u0259r\u0259find\u0259n qara siyah\u0131ya sal\u0131nma;<\/li>\n\n\n\n<li>i\u015f prosesl\u0259rinin pozulmas\u0131: fasil\u0259l\u0259r, sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r v\u0259 ya messencerl\u0259r kimi onlayn xidm\u0259tl\u0259r\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n bloklanmas\u0131 v\u0259 s.;<\/li>\n\n\n\n<li>maliyy\u0259 m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n, \u015f\u0259xsiyy\u0259t m\u0259lumatlar\u0131n, konfidensial m\u00fc\u015ft\u0259ri m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n v\u0259 s. o\u011furlanmas\u0131.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><strong>Veb t\u0259hdidl\u0259rin n\u00fcmun\u0259l\u0259ri<\/strong>. Veb t\u0259hdidl\u0259rin \u00e7oxsayl\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259ri aras\u0131nda bir \u00e7ox \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 yay\u0131lan v\u0259 \u201cWindows\u201d il\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n komp\u00fcterl\u0259ri bloklayan <a href=\"https:\/\/www.kaspersky.ru\/resource-center\/threats\/ransomware-wannacry\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" title=\"\">\u201cWannaCry\u201d fidy\u0259 proqram\u0131<\/a> var. Bu t\u0259hdid x\u00fcsusil\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259li olub, \u00e7\u00fcnki \u201cWannaCry\u201d internet qurdu tamamil\u0259 avtonom \u015f\u0259kild\u0259 yay\u0131l\u0131b. Proqram z\u0259r\u0259rli kodu yaymaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cWindows\u201d dil modulundak\u0131 bo\u015fluqdan istifad\u0259 edib.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Dig\u0259r n\u00fcmun\u0259 &#8211; \u201ciCloud\u201ddan m\u0259\u015fhurlar\u0131n fotolar\u0131n\u0131n s\u0131zmas\u0131<\/strong>. \u00c7oxsayl\u0131 m\u0259\u015fhur <a href=\"https:\/\/www.bbc.com\/news\/technology-29237469\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" title=\"\">\u201ciCloud\u201d istifad\u0259\u00e7il\u0259ri bu h\u0259d\u0259fli fi\u015finq h\u00fccumunun qurban\u0131 olub<\/a>. Onlar\u0131n hesablar\u0131n\u0131n s\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 son n\u0259tic\u0259d\u0259 \u00e7oxlu sayda \u015f\u0259xsi fotolar\u0131n icaz\u0259siz s\u0131zmas\u0131na s\u0259b\u0259b olub. Kiberh\u00fccumun t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131lar tap\u0131l\u0131b m\u0259suliyy\u0259t\u0259 c\u0259lb edils\u0259 d\u0259, h\u00fccumun qurbanlar\u0131 intim fotolar\u0131n\u0131n icaz\u0259siz d\u0259rc edilm\u0259sinin n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n h\u0259l\u0259 d\u0259 \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259kirl\u0259r. Bu fi\u015finq h\u00fccumu onilliyin \u0259n m\u0259\u015fhur h\u00fccumu olub.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cKibercinay\u0259tkarlar\u0131n h\u00fccumuna m\u0259ruz qalmaq \u015fanslar\u0131 daim art\u0131r v\u0259 bu h\u0259m f\u0259rdi istifad\u0259\u00e7il\u0259r\u0259, h\u0259m d\u0259 biznes\u0259 aiddir. T\u0259cav\u00fczkarlar b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259r\u0259 h\u00fccum edirl\u0259r: banklardan s\u0259naye \u015firk\u0259tl\u0259rin\u0259, f\u0259rdi sahibkarlardan tutmu\u015f t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin i\u015f\u00e7il\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r. \u0130\u015f\u00e7il\u0259rin i\u015f cihazlar\u0131n\u0131 &#8211; komp\u00fcterl\u0259ri, noutbuklar\u0131, mobil telefonlar\u0131 v\u0259 plan\u015fetl\u0259ri qorumaq laz\u0131md\u0131r. Bundan \u0259lav\u0259, t\u0259\u015fkilat\u0131n r\u0259q\u0259msal infrastrukturunun dig\u0259r hiss\u0259l\u0259ri &#8211; serverl\u0259r, e-po\u00e7t, korporativ veb-sayt v\u0259 s. da m\u00fcdafi\u0259y\u0259 ehtiyac duyur. \u0130\u015f\u00e7il\u0259rin kibersavadl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 unutmamal\u0131y\u0131q, \u00e7\u00fcnki tez-tez el\u0259 olur ki, t\u0259\u015fkilat\u0131n kiberm\u00fcdafi\u0259sinin \u0259n z\u0259if h\u0259lq\u0259si m\u0259hz h\u0259min \u015f\u0259xsl\u0259r olur. M\u0259hz t\u0259lim ke\u00e7m\u0259mi\u015f i\u015f\u00e7il\u0259r z\u0259r\u0259rli e-po\u00e7tdak\u0131 fi\u015finq linkin\u0259 klikl\u0259y\u0259 v\u0259 bununla da korporativ \u015f\u0259b\u0259k\u0259y\u0259 h\u00fccum ed\u0259nl\u0259r\u0259 yol a\u00e7a bil\u0259rl\u0259r\u201d, &#8211; dey\u0259 Kaspersky-nin Az\u0259rbaycandak\u0131 r\u0259smi n\u00fcmay\u0259nd\u0259si M\u00fc\u015fviq M\u0259mm\u0259dov bildirir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Veb t\u0259hdidl\u0259rind\u0259n nec\u0259 qorumal\u0131<\/strong>. \u018fks\u0259r veb t\u0259hdidl\u0259ri m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 iki \u0259sas amil &#8211; insan s\u0259hvl\u0259ri v\u0259 texniki sistem bo\u015fluqlar\u0131 hesab\u0131na nail olur. A\u015fa\u011f\u0131da h\u0259m son istifad\u0259\u00e7il\u0259r, h\u0259m d\u0259 veb xidm\u0259t t\u0259minat\u00e7\u0131lar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259zi \u00fcmumi t\u00f6vsiy\u0259l\u0259r yer al\u0131r verilmi\u015fdir:<\/p>\n\n\n\n<ul>\n<li><strong>H\u0259mi\u015f\u0259 ehtiyat n\u00fcsx\u0259l\u0259ri yarad\u0131n<\/strong>. T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik hadis\u0259si zaman\u0131 m\u0259lumat itkisinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn qiym\u0259tli m\u0259lumatlar\u0131n ehtiyat n\u00fcsx\u0259si \u00e7\u0131xar\u0131lmal\u0131 v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259siz yerd\u0259 saxlanmal\u0131d\u0131r.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u00c7oxfaktorlu autentifikasiya (MFA) qurun<\/strong>. MFA \u0259n\u0259n\u0259vi \u015fifr\u0259y\u0259 \u0259lav\u0259 olaraq istifad\u0259\u00e7i autentifikasiyas\u0131 \u00fcsullar\u0131n\u0131 aktivl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 imkan verir. T\u0259\u015fkilatlar son istifad\u0259\u00e7il\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lav\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik al\u0259ti yaratmal\u0131 v\u0259 i\u015f\u00e7il\u0259rin ondan istifad\u0259 etm\u0259l\u0259rini t\u0259min etm\u0259lidirl\u0259r.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Z\u0259r\u0259rli proqramlar\u0131n olub-olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131<\/strong> yoxlay\u0131n. M\u00fcnt\u0259z\u0259m yoxlan\u0131\u015f komp\u00fcter cihazlar\u0131n\u0131z\u0131 yoluxmadan qoruyacaq. B\u00fct\u00fcn \u015f\u0259xsi cihazlar <a href=\"https:\/\/www.kaspersky.ru\/premium\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" title=\"\">Kaspersky Premium<\/a> kimi <a href=\"https:\/\/www.kaspersky.ru\/antivirus\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" title=\"\">antivirus h\u0259lli<\/a> il\u0259 qoruna bil\u0259r. Son n\u00f6qt\u0259 cihazlar\u0131 v\u0259 m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin komp\u00fcter \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259ri d\u0259 m\u00fcdafi\u0259 t\u0259l\u0259b edir.<\/li>\n\n\n\n<li>\u018fm\u0259liyyat sisteminizi, proqramlar\u0131n\u0131z\u0131 v\u0259 al\u0259tl\u0259rinizi m\u00fcnt\u0259z\u0259m olaraq yenil\u0259yin. Komp\u00fcter sisteml\u0259ri proqramla\u015fd\u0131rma x\u0259talar\u0131n\u0131 d\u00fcz\u0259ltm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yamaqlanmasa, daha h\u0259ssas olur. T\u0259rtibat\u00e7\u0131lar m\u00fct\u0259madi olaraq proqram t\u0259minat\u0131n\u0131n z\u0259if t\u0259r\u0259fl\u0259rini yoxlay\u0131r v\u0259 d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259ri burax\u0131rlar.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u018fm\u0259liyyat sistemini, proqramlar\u0131 v\u0259 al\u0259tl\u0259ri m\u00fcnt\u0259z\u0259m olaraq yenil\u0259yin<\/strong>. Komp\u00fcter sisteml\u0259ri proqramla\u015fd\u0131rma x\u0259talar\u0131n\u0131 d\u00fcz\u0259ltm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yamaqlanmasa, daha h\u0259ssas olur. T\u0259rtibat\u00e7\u0131lar m\u00fct\u0259madi olaraq proqram t\u0259minat\u0131n\u0131n z\u0259if t\u0259r\u0259fl\u0259rini yoxlay\u0131r v\u0259 yamaqlar burax\u0131rlar.<\/li>\n<\/ul>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycanda veb t\u0259hdidl\u0259ri bir il \u0259rzind\u0259 d\u00f6rdd\u0259 bir art\u0131b Kaspersky-nin &nbsp;anonim statistikas\u0131na \u0259sas\u0259n, Az\u0259rbaycan r\u0259q\u0259msal cihazlar\u0131n h\u00fccumuna m\u0259ruz qalan istifad\u0259\u00e7il\u0259rin say\u0131na g\u00f6r\u0259 d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda 33-c\u00fc yerd\u0259dir. 2024-c\u00fc ilin ilk 8 ay\u0131nda \u00f6lk\u0259d\u0259 veb-t\u0259hdidl\u0259rin say\u0131&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":11072,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29342"}],"collection":[{"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=29342"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29342\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":29343,"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29342\/revisions\/29343"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/11072"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=29342"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=29342"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rockvell.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=29342"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}